CANH TÁC BỀN VỮNG VẤN ĐỀ QUAN TRỌNG CHO MÔI TRƯỜNG ĐẤT

TS. Lâm Văn Hà

Hoạt động canh tác nông nghiệp đã có từ lâu đời đối với loài người, cuộc cách mạng nông nghiệp (vào thời kỳ đồ đá mới: Neolithic Revolution), bắt đầu từ khoảng 8000 năm TCN, sự phát triển của nông nghiệp đã tạo ra thay đổi mạnh mẽ phương thức sống của con người. Cuộc cách mạng nông nghiệp là mốc dấu thay đổi lịch sử loài người, con người bắt đầu tìm ra phương pháp làm nông nghiệp với những cây trồng trong tự nhiên và động vật thuần hóa từ hoang dã. Sự tăng trưởng của nông nghiệp dẫn đến việc con người chuyển dần từ lối sống du cư sang định cư lâu dài. Lối sống du cư vẫn duy trì tại nhiều nơi khác, đặc biệt tại những vùng lãnh thổ bị tách biệt do tự nhiên với vài loài súc vật và thực vật. Nông nghiệp cho phép tập trung dân số dày hơn, theo thời gian nó chuyển biến thành các thành bang. Sự phát triển nông nghiệp cho phép tạo ra các thành phố đầu tiên. Đây là các trung tâm thương mại, sản xuất thủ công và quyền lực chính trị mà bản thân nó gần như không có sản xuất nông nghiệp. Ngày nay con người bằng trí tuệ của mình đã cải tiến việc chăn nuôi trồng trọt thành những ngành nghề phổ biến trong xã hội và đem lại thu nhập cũng như đáp ứng nhu cầu lượng thực thực phẩm và thị hiếu của mình. Bằng những tiến bộ của khoa học kỹ thuật đặc biệt là ngành công nghệ sinh học đã giúp cho con người khai thác và cải tiến vốn gen của các loài động thực vật tạo ra các giống mới, khai thác các nguồn tài nguyên đất đai trước đây cho là đất không canh tác được (đất nhiễm mặn, đất bán sa mạc, đất phèn,…) đã cải tạo trở thành đất canh tác và cho ra các loại nông sản đặc sản. Bằng tiến bộ của khoa học kỹ thuật con người đã áp dụng sản xuất các loại phân bón thông minh giúp cây trồng sinh trưởng tốt cho năng suất cao và áp dụng các công nghệ thông tin vào canh tác nông nghiệp (công nghệ 4.0). Nhưng khoa học kỹ thuật có phát triển đến đâu có nhanh và hiện đại thế nào thì canh tác trồng trọt luôn cần đất và đất là tư liệu sản xuất không thể thay thế của ngành trồng trọt. Nhưng khoa học kỹ thuật có phát triển đến đâu có nhanh và hiện đại thế nào thì canh tác trồng trọt luôn cần đất và đất là tư liệu sản xuất không thể thay thế của ngành trồng trọt. Do vậy, việc khai thác sử dụng đất trong canh tác nông nghiệp luôn cần được quan tâm để đảm bảo cho sự phát triển bền vững. Sự bền vững này thể hiện ở các mặt sau: Bền vững về môi trường, trong đó có môi trường đất, môi trường nước và môi trường không khí. Bền vững về năng suất và chất lượng nông sản. Bền vững về thu nhập của người dân và sự phát triển của xã hội. Vì vậy để tiến đến một nền nông nghiệp bền vững cho hiện tại và trong tương lai,  các nhà khoa học cũng như nhà quản lý luôn tìm kiếm và ứng dụng các tiến bộ khoa học trong sản xuất nông nghiệp bền vững như: canh tác hữu cơ, canh tác sinh học, canh tác thông minh hay là nông nghiệp sinh thái,… Tất cả các vấn đề trên đều hướng  đến cho môi trường canh tác được bền vững tạo ra sản phẩm an toàn cho người tiêu dùng và hạn chế mức thấp nhất tác động gây ô nhiễm môi trường.

Trong canh tác bền vững thì môi trường đất luôn được quan tâm hàng đầu bởi vì tất cả các vấn đề của cây trồng có sinh trưởng phát triển tốt hay không nó bắt đầu khoảng 50% từ môi trường đất, do vây một số nhà khoa học đất có câu “Đất khoẻ - Cây khoẻ - Tăng năng suất, chất lượng – Tăng thu nhập – Sức khoẻ tốt”. Bởi vì đất là giá đỡ của cây, là nơi cung cấp các chất dinh dưỡng và nước cho cây trồng sinh trưởng và phát triển.

Trong môi trường đất có 2 thành phần chính: thành phần vô cơ và hữu cơ tạo nên sinh thái môi trường đất rất quan trọng cho vấn đề sinh trưởng phát triển của cây. Hai thành phần trên đã tạo nên các tính chất của đất: Vật lý, hoá học và sinh học đất, các tính chất này trong sinh thái môi trường đất chúng tác động qua lại với nhau theo một chu trình kép kín trong hệ sinh thái đất bằng các phản ứng sinh hoá diễn ra rất phức tạp trên bề mặt và trong đất đã tạo cho đất ở các vùng, các khu vực có các tính chất khác nhau (độ phì nhiêu tự nhiên khác nhau). Dưới tác động canh tác của con người bằng các biện pháp kỹ thuật như: cơ giơi hoá, hoá học hoá hay sinh học hoá đã làm cho các tính chất tự nhiên vốn có của đất trồng trọt bị thay đổi có thể là tốt lên hay xấu đi, nhưng hiện nay áp lực thâm canh của con người đã làm cho chất lượng đất giảm đi có thể nói là làm cho đất bị suy thoái, mất sức sản xuất, làm ô nhiễm môi trường đất. Chính vì thế việc khai thác sử dụng đất sau một thời gian dài con người cần phải có ý thức đánh giá các thành phần trong đất, để biết được chất lượng đất của khu trang trại, khoanh đất nhà mình đang diễn biến như thế nào các thành phần vật lý, hoá học và sinh học biến đổi ra sao là điều rất quan trọng cho việc tạo chế độ canh tác bón phân cân đối và hợp lý để cải tạo và duy truỳ độ phì nhiêu của đất.

Đối với đất trồng trót chỉ tiêu quan trong hàng đầu phải quan tâm đến đó là độ pH đất, tiếp đến là hàm lượng chất mùn và các chất dinh dưỡng đa trung vi lượng và cuối cùng là các độc tố (các nguyên tố giưới hạn của cây trồng).

Độ pH đất: Theo Colemen (1959), Jeny (1961) cho rằng, H⁺ là nguồn chính gây ra độ chua của đất, về sau Nguyễn Vi và Trần Khải (1978) cho rằng có sự đóng góp tích cực của Al³⁺ trong thành phần của độ chua trao đổi và độ chua tiềm tàng. Như vậy độ chua của đất do nồng độ H⁺ trong dung dịch đất là chính. Độ chua đất được biểu thị bằng trị số pH là logarit đổi dấu của nồng độ ion H⁺ trong dung dịch đất. Mỗi loại cây trồng thích nghi với một giá trị pH nhất định và ở giá trị pH đó cây trồng sinh trưởng phát triển tối ưu. Như cây cà phê thích hợp với pH từ 5,5 đến 6,5. 

pH đất là một yếu tố chính rất quan trọng trong đánh giá độ phì của đất, nó ảnh hưởng trực tiếp đến tính chất lý, hóa và sinh học đất.

Theo Lê Văn Căn (1978), những nghiên cứu về phản ứng của đất với phân bón, hoạt động của vi sinh vật và độ phì nhiêu đất là rất quan trọng trong môi trường đất. Phản ứng của môi trường đất ảnh hưởng rất lớn đến sự tồn tại, hoạt động sống và phát triển của các sinh vật trong đất. Tìm hiểu một cách sâu sắc phản ứng của đất, không những chỉ có ý nghĩa về lý luận với những người làm công tác khoa học mà còn có ý nghĩa rất lớn đối với thực tiễn sản xuất nông nghiệp. Trong môi trường kiềm việc hút cation mạnh hơn anion, còn trong môi trường axít thì ngược lại. Như môi trường axít hóa độ linh động của Al, Mn, Fe lại tăng đến mức có thể gây độc cho cây. Theo Lê Huy Bá (1982), đất phèn đồng bằng sông Cửu Long chứa nồng độ Al³⁺ từ 150 – 3000ppm, đây là cation độc nhất trong các độc chất của sinh thái môi trường đất đối với bộ rễ cây trồng. Ngược lại, trong môi trường kiềm độ linh động của các nguyên tố vi lượng (Fe, Mn, Zn và Bo) giảm sẽ gây thiếu hụt cho cây trồng. Theo Thái Phiên và Nguyễn Tử Siêm, (1999) trong điều kiện pH thấp, nhôm di động cao và lân dễ tiêu trong đất sẽ bị cố định lớn. Độ pH đất cũng ảnh hưởng lớn đến sự linh động (khả ngăng hữu dụng) của các chất dinh dưỡng (NPK) cho cây trồng.

Bảng 1 pH và sự hữu dụng của các chất dinh dưỡng NPK trong môi trường đất

Qua bảng 1 cho thấy nếu pH trong đất ở mức 4,5 bón 1kg đạm thì hiệu suất sử dụng phân bón của cây chỉ có 30%, bón 1kg lân thì hiệu suất sử dụng phân bón của cây chỉ 23% và bón 1kg kali hiệu suất sử dụng của cây chỉ 33%. Tương tự pH đất 5,0 thì bón 1kg đạm hiệu suất sử dụng của cây là 53%, bón 1kg lân hiệu suất sử dụng của cây là 34% và bón 1kg kali hiệu suất sử dụng của cây là 52%,… Khi pH trong môi trường đất ở mức 7,0 lúc này hiệu quả sử dụng phân bón NPK của cây trồng là 100%.

Khi pH của môi trường vượt quá giới hạn sinh lý (quá kiềm hay quá axít) thì mô rễ đặt biệt là lông hút bị tổn thương và việc hút dinh dưỡng khoáng bị ức chế. pH cũng ảnh hưởng rất lớn đến hệ sinh vật đất trong đó quan trọng là giun đất và vi sinh vật. Nói chung, đa số các vi sinh vật có ích và giun đất điều thích hợp pH ở mức trung tính. Theo phân cấp của Hội khoa học đất Việt Nam (2009), pH đất (≤ 4 rất chua; 4,1 – 5,0 chua; 5,1 – 6,0 ít chua; 6,1 – 6,5 gần trung tính; 6,6 – 7,0 trung tính; 7,1 – 7,5 kiềm ít và 7,5 ˃ kiềm). 

* Chất hữu cơ trong đất          

          - Hàm lượng chất hữu cơ (OM, đơn vị tính %): là chỉ tiêu quan trọng để đánh giá độ phì nhiêu và một số đặc tính lý hóa và sinh học của đất (kết cấu, dung trọng, độ xốp, CEC, khả năng đệm của đất). Đất có hàm lượng OM cao sẽ cung cấp tốt các chất dinh dưỡng cho cây trồng. Theo Carmen Rivero và ctv (2004), và Mando và ctv (2005), hàm lượng OM trong đất thấp được xem là một trong các yếu tố liên quan đến sự suy giảm độ phì nhiêu đất. Nông nghiệp thâm canh, không có sự cải tạo hợp chất OM để khôi phục trữ lượng C hữu cơ trong đất sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến tính chất hóa học của đất gây ra những ảnh hưởng xấu đến mật độ, sinh khối vi sinh trong đất.

 Theo Lê Văn Khoa và ctv (2000), chất hữu cơ là chỉ tiêu số một về độ phì nhiêu đất. Chất hữu cơ là nguồn cung cấp chất dinh dưỡng chính trong hệ sinh thái đất. Để nông nghiệp phát triển bền vững nhất thiết phải giảm sự mất mát chất hữu cơ đất, nhất là đất vùng nhiệt đới. Theo Nguyễn Thế Đặng và ctv (2008), chất hữu cơ là thành phần cơ bản kết hợp với các sản phẩm phong hóa từ đá mẹ để tạo thành đất. Theo Đỗ Ánh (2002), chất mùn trong đất là một nguồn dinh dưỡng có tương quan rất chặt chẽ với độ phì nhiêu đất, nhất là trong điều kiện nhiệt đới ẩm của Việt Nam. Những thành tựu nghiên cứu về chất mùn ở điều kiện nhiệt đới ẩm của (Castagnol, 1942; Fridland, 1958- 1964; Duchaufour, 1968; Ngô Văn Phụ, 1970 – 1979; Nguyễn Tử Siêm, 1974 – 1979: trích dẫn bởi Đỗ Ánh, 2003), đều cho rằng mùn trong đất ở Việt Nam rất quan trọng cho việc tạo độ phì nhiêu đất. Viện nghiên cứu lúa quốc tế cho rằng hàm lượng chất hữu cơ tối thích cho đất lúa nước là 4%. Nếu giảm 1% chất hữu cơ thì lân bị giữ chặt trong đất tăng 50 mg/100g đất (Đỗ Ánh và ctv, 2000). Theo Charles A. Black (1993), hàm lượng chất hữu cơ cao làm tăng độ ẩm đất, cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng đệm của đất. Theo Jones và Jarvis (1981), Hargrove và Thomas (1981), chất hữu cơ có khả năng tạo phức với kim loại. Chất hữu cơ có khả năng tạo phức với Al³⁺ làm giảm Al hòa tan trong dung dịch, do đó làm giảm khả năng gây độc của Al cho cây trồng. Theo Nguyễn Tử Siêm (1990), cà phê trên đất đỏ bazan muốn có năng suất ổn định phải có tỉ lệ chất hữu cơ trong đất là 3,5%, trên đất đỏ vàng Acrisols phải có 2,5%. Theo phân cấp của Hội Khoa học Đất Việt Nam, 2009 về hàm lượng OM (%) đất đồi núi (< 2,0 rất nghèo; 2,0 – 4,0 trung bình; > 4,0 giàu).

Tiếp đến là các chỉ tiêu như: CEC (khả năng trao đổi cation trong dung dịch đất), đạm, lân, kali, can xi, magie, lưu huỳnh, …

Các yếu tố hạn chế trong đất như: Fe³⁺, Al³⁺, Mn²⁺, Na+, Cl^- và một số kim loại nặng (Hg, Cd và As) các nguyên tố này thường ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng phát triển của cây đặc biệt là rễ cây trồng và tích luỹ ảnh hưởng đến an toàn của nông sản.

Về mặt vật lý đất những chỉ tiêu như: tỉ trọng, thành phần cấp hạt trong đất thường do nguồn gốc phát sinh của đất quyết định. Các chỉ tiêu như dung trọng, đô xốp, đồ bền đoàn lạp trong nước có vai trò rất lớn trong đất. Đây là những chỉ tiêu quan trọng trong đánh giá độ phì nhiêu đất, bởi vì các yếu tố vật lý chi phối trực tiếp hoặc gián tiếp đến khả năng giữ nước, chất dinh dưỡng, chế độ không khí và nhiệt giúp cho hệ sinh vật đất đặc biệt là giun đất và vi sinh vật sinh sống, phát triển. Ngược lại chính hoạt động sống của sinh vật đất cũng tham gia cải thiện tính chất vật lý đất. Ngoài ra còn có chế độ nước, không khí, độ ẩm đất nhưng các chỉ tiêu này chịu ảnh hưởng lớn bởi dụng trọng, độ xốp, đoàn lạp và hàm lượng chất hữu cơ trong nước.

Về mặt sinh học: Các sinh vật sống trong đất đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của các hệ sinh thái nói chung và hệ sinh thái đất nông nghiệp nói riêng. Chúng tham gia vào chu trình sinh địa hóa các vật chất và duy trì chất lượng đất (Mando và ctv, 2005), nếu thiếu chúng thì đất chỉ là những mẫu chất của sau phong hóa lý, cơ và hóa học. Chúng bao gồm vi khuẩn, xạ khuẩn, nấm, động vật nguyên sinh, động vật thân mềm, động vật chân đốt và các sinh vật khác. Hệ sinh thái đất là một thể thống nhất bao gồm các nhóm sinh vật sống trong đất, có quan hệ tương hỗ lẫn nhau dưới tác động của môi trường sống, có sự trao đổi vật chất và năng lượng. Trong quá trình canh tác, người nông dân ít quan tâm đến tầm quan trọng của sinh vật đất, làm giảm số lượng của chúng do sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật với liều lượng cao và hạn chế việc bón phân hữu cơ (gây thiếu hụt C trong đất). Các hệ thống canh tác hiện nay người ta quan tâm nhiều đến nguồn dinh dưỡng từ các chất hữu cơ và các hoạt động sinh học phân hủy các hợp chất hữu cơ trong đất.

 * Vi sinh vật đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái đất và chiếm đại đa số về thành phần cũng như số lượng so với các sinh vật khác. Trong đó, vi khuẩn là nhóm chiếm ưu thế (92 – 94%); vi nấm và xạ khuẩn chiếm tỉ lệ không đáng kể (Hội Khoa học Đất Việt Nam, 2000). Khối lượng của vi sinh vật đất có thể lên tới hàng tấn, tham gia vào chu trình tuần hoàn vật chất thông qua các hoạt động như mùn hóa và khoáng hóa chất hữu cơ. Đồng thời, chuyển hóa các chất khoáng khó tiêu thành dễ tiêu, từ đó cải thiện độ phì nhiêu của đất. Nếu biết được hệ vi sinh vật trong đất thì có thể đánh giá được chất lượng của đất trồng trọt đó. Hoạt động của hệ vi sinh vật đã làm cho đất trở thành một hệ thống sống. Đặc biệt trong quần thể vi sinh vật nhóm vi sinh vật cố định đạm đã đóng góp rất lớn trong quá trình hình thành độ phì nhiêu đạm cho đất. Nhờ vào hoạt động chuyển hóa N₂ của khí quyển thành NH₃ cho đất, ước tính hàng năm chúng cung cho đất khoảng 12 đến 600 kg N/ha/năm, tùy thuộc vào loại đất và điều kiện khí hậu, thời tiết.

Hình 1.2 Vai trò của vi sinh vật trong chu trình tuần hoàn vật chất

* Giun đất là thành phần chính của hệ sinh thái tự nhiên và nông nghiệp, thường chiếm ưu thế trong sinh khối của động vật đất (Whalen và ctv, 1998). Theo Lê Huy Bá (2007), giun đất cũng là một trong những sinh vật chỉ thị cho sức khỏe và độ phì nhiêu của đất, do vậy sự phong phú về mật độ của quần thể giun đất là đại diện cho sức khỏe của hệ sinh thái và mức độ an toàn về môi trường đất. Trong những thập niên gần đây, giun đất đã được nghiên cứu sử dụng như đối tượng quan trắc chất lượng môi trường đất bổ trợ cho phương pháp lý hóa mang lại hiệu quả cao. Nếu xét về thành phần loài và số lượng thì giun đất là nhóm động vật không xương sống có khả năng chỉ thị rất tốt cho chất lượng của môi trường đất, độ phì nhiêu đất, nguồn gốc phát sinh và mức độ biến đổi của cảnh quan (Thái Trần Bái, 1987); bởi giun đất đóng vai trò quan trọng trong việc cấu thành và duy trì độ phì nhiêu của đất. Sự phong phú về mật độ và sinh khối của giun đất được dùng để theo dõi các ảnh hưởng của việc canh tác, cấu trúc, cũng như sự biến đổi môi trường đất. Sự gia tăng số lượng các loài giun đất là một dấu hiệu tốt cho đất canh tác. Chính vì thế, trong quá trình canh tác con người cần chú ý đến bảo vệ và phát triển giun đất trên đồng ruộng.

Quá trình hoạt động sống của giun đất (đào hang và tiêu hóa xác bã hữu cơ) đã tác động rất lớn đến sinh thái môi trường đất. Hang của giun đất tăng cường nước xâm nhập và sục khí trong đất. Những vùng đất "cày bừa" đường hang giun đất có thể hấp thụ nước với tỉ lệ 4 – 10 lần so với các các vùng thiếu các đường hang. Điều này làm giảm nước dòng chảy, giúp lưu trữ nước trong đất nhiều hơn cho mùa khô, làm thông khí sâu hơn vào đất, kích thích chu kỳ dinh dưỡng của vi sinh vật ở những tầng đất sâu hơn. Khi giun đất có mặt với số lượng lớn, hoạt động đào hang của chúng có thể thay thế lượng lớn công làm đất. Giun đất ăn các chất hữu cơ chưa hoai (xác bã thực vật) trên mặt đất chuyển hóa thành các chất hữu cơ dễ tiêu giàu dinh dưỡng và đảo trộn đều trong lớp đất mặt. Hợp chất hữu cơ giàu dinh dưỡng trong hang của giun đất có thể vẫn được dự trữ trong nhiều năm nếu không bị tác động. Trong những đợt hạn hán kéo dài thì các hang này tạo điều kiện cho rễ cây thâm nhập sâu vào nơi đất có độ ẩm cao. Phân giun không những mang một số lượng lớn các khoáng chất dễ tiêu mà còn chứa các chủng vi sinh vật có ích cho đất và cây trồng. Hàm lượng dinh dưỡng dễ tiêu trong phân giun cao hơn so với đất. Giun đất cũng tiết ra một số chất kích thích tăng trưởng thực vật. Ngoài ra, chất thải của giun còn làm cấu trúc đất tơi xốp, tăng đoàn lạp bền trong nước.

Cơ thể giun đất có chứa 60 – 70% protein trọng lượng khô. Phân, nước tiểu hay cơ thể sau khi chết sẽ cung cấp cho đất một lượng lớn N tổng số (Kate và ctv, 1994) Ngoài vấn đề cải thiện tính chất đất, cung cấp dinh dưỡng cho cây, giun đất còn làm tăng sinh khối của nấm rễ mycorrhizae và điều này đã làm tăng hiệu quả sử dụng phân lân của rễ cây trồng (Gormsen và ctv, 2004; Djunita và ctv, 2013).

Như vậy, các yếu tố vật lý, hoá học và sinh học trong môi trường sinh thái đất luôn có mối quan hệ tác động qua lại trong một hệ thống mở rất quan trọng trong quá trình hình thành độ phì nhiêu đất.

* Môi trường đất liên quan rất lớn đến môi trường nước và không khí, nếu trong quá trình canh tác con người lạm dụng phân hoá học hay nông dược BVTV nhiều hay ảnh hưởng của quá trình công nghiệp hoá và đô thị hoá làm cho môi trường đất bị ô nhiễm sẽ ảnh hưởng ô nhiễm môi trường nước và không khí, ngược lại khi môi trường nước hay không khí bị ô nhiễm dẫn đến môi trường đất cũng sẽ bị ô nhiễm. Như vậy, trong ba thể của môi trường rắn – lỏng – khí luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau trong quá trình tuần hoàn vật chất. Vì thế việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ vào phương thức canh tác như: canh tác hữu cơ, sinh học hay sinh thái giúp cho môi trường được bền vững hơn.

 Bền vững về năng suất và an toàn về chất lượng là vấn đề rất quan trọng trong canh tác trồng trọt. Khi chúng ta canh tác quan tâm đến bền vững về môi trường đất thì sẽ dẫn đến bền vững về năng suất và an toàn về chất lượng. Bởi vì môi trường đất khoẻ giúp cho cây trồng sinh trưởng phát triển tốt, cây khoẻ chống chịu được với những bất lợi của môi trường và tăng sức đề kháng sâu bệnh. Do vậy sẽ hạn chế sử dụng phân hoá học và hoá chất BVTV đồng thời năng suất cây trồng luôn được ổn định qua các mùa vụ cũng như chất lượng nông sản luôn an toàn. Trong quá trình canh tác bền vững phải nhất thiết sử dụng các chế phẩm sinh học, phân hữu cơ và các chế phẩm vi sinh vật hữu ích đối kháng với nấm bệnh hại cây trồng và chuyển hoá các chất trong sinh thái môi trường đất giúp môi trường đất được bền vững, gia tăng độ phì nhiêu đất.

Khi môi trường đất bền vững đất khoẻ, cây khoẻ giúp tăng và ổn định năng suất dấn đến thu nhập của người nông dân được tăng lên. Do đó, hiệu quả kinh tế của sản xuất cao vì giảm chi phí sử dụng phân bón hoá học, hoá chất bảo vệ thực vật và giảm công lao động dẫn đến thu nhập sẽ được tăng lên. Mặt khác, sức khoẻ người canh tác và người tiêu dùng cũng được bảo vệ bền vững do hạn chế sử dụng các hoá chất bảo vệ thực vật.

Như vậy, hình thức canh tác và áp dụng các tiến bộ khoa học công nghệ cao thì mục tiêu cuối cùng của sản xuất nông nghiệp luôn hướng đến là bền vững, trong đó quan trọng nhất là bền vững về môi trường đất canh tác. 

Nguồn: Trung tâm Nghiên cứu Đất, Phân bón và Môi trường phía Nam

 Nguồn. Trung tâm Nghiên cứu Đất, Phân bón và Môi trường phía Nam

TS. Lâm Văn Hà, Trung tâm Nghiên cứu Đất, Phân bón và Môi trường phía Nam

1. Bước 1: Tiến hành chăm sóc và phục hồi cây bưởi sau thu hoạch, tỉa cắt các cành nhện đã quá già không thể cho hoa quả được nữa, cắt tỉa các cành cho thông thoáng vườn để ánh nắng lọt được vào gốc bưởi và xuống đất. Cải tạo lại hệ thống kênh mương tưới, tiêu nước, …

- Thực hiện vệ sinh đồng ruộng, vườn cây: Thu gom tất cả các cành cây đã tỉa bỏ ra khổi vườn; Dùng nước vôi 2% hoặc booc-đô 1% hoặc Coc85% hoặc mancozeb 80 wp phun lên thân lá gốc và vùng đất quanh bồn cây để khử trùng tiêu diệt nguồn gốc nấm bệnh.

2. Bước 2: Tiến hành bón 10kg phân hữu cơ + Phân trung lương cải tạo đất như vôi hay đôlômít (ưu tiên Đôlômít vì cân đối Ca, Mg với lượng 1,5kg/gốc), phun phân bón lá để cây phát triển tốt và đủ dinh dưỡng (phân bón chủ yếu có NP + S, humic, axit amin và vi lượng).

- Chú ý: Phân trung lượng cần bón trước 3 đến 5 ngày và tưới nước đẫm liên tục ngày lần nếu trời nắng không có mưa, sau đó tiến hành bón phân hữu cơ và cũng tưới nước đẫm.

- Sau khi bón phân bón trung lượng và phân hữu cơ được 10 đến 15 ngày tiến hành bón phân NPK 20-20-15 với lượng 700gr/cây và tưới nước đẫm để tan phân cho cây dễ hấp thu hạn chế bóc hơi. Nếu bón phân NPK 16-16-8 thì bón với lượng 1kg/gốc.

- Nếu như vườn cây không được xanh tốt thì có thể bổ sung 200gr Ure hoặc có thể 300gr SA.

3. Bước 3: Sau khi bón NPK được được 40 đến 45 ngày tiến hành bón mỗi cây 0,4kg/cây kali trắng (K₂SO₄), 0,6 kg KCl/cây cùng với 1 kg/cây phân lân nung chảy, bón xong tưới nước cho phân thấm đều đất. Trong quá trình bón phân lân nung chảy cần chú ý bón rãi đều quanh tán cây, vì phân lân nặng và có một số nguyên tố trong phân không di động do đó bón rãi đều là quan trọng (Ca, Mg). Sau đó có thể bón bổ sung thêm 200gr SA/cây để phòng quá trình thiếu hụt S trong quá trình cây ra hoc và nuôi trái non (nếu dùng NPK trước đó là 20-20-15) còn nếu dùng phân NPK trước đó là 16-16-8 thì không cần bổ sung SA.

4. Bước 4: Sau khi bón kali và lân được 7 đến 10 ngày tiến hành tỉa lá và bấm đọt những cành nhện to khoẻ và có thể nuôi bông và trái.

- Sau khi tỉa lá xong tiến hành phun hoạt chất già lá và MKP: Với lượng 1 lít hoạt chất già lá + 4kg MKP cho 800 đến 1000 lít nước phun ướt đều cây. Nếu cây có trái non hạn chế phun lên trái non. Quá trình phun này có thể lặp lại 2 lần nếu lần một cây chưa đủ già hoá thì có thể phun lại lần 2 cách lần một 7 đến 10 ngày.

5. Bước 5: Sau khi phun già lá được 15 ngày, tiến hành bón nhẹ một ít phân hữu cơ khoảng 3 kg/gốc + 300gr NPK 20-20-15. Kết hợp với phun phân bón lá công thức có chứa NPKS và vi lượng (chủ yếu Bo và kẽm) + GA₃ liều lượng phun 15 – 20 ppm/lít;, NAA liều lượng khoảng 20 ppm/lít (20mg/lít) + phun thuốc trị sâu vẽ bùa, bọ trĩ và nhện. Trong giai đoạn này phun liên tục 2 đến 3 lần.

6. Bước 6: Khi cây bắt đầu phân hoá nhú mần hoa tiến hành phun thuốc trị sâu vẽ bùa, bọ trĩ và nhện kết hợp với bón lá liên tục 4 đến 5 ngày 1 lần, đến khi bông trắng lên thì ngưng phun. Nói chung giai đoạn này cần kiểm soát dịch hại trên cây bưởi thật tốt.

7. Bước 7: Sau khi bông nở được 5 đến 7 ngày tiến hành phun bón lá có chứa GA₃ liều lượng phun 15 – 20 ppm/lít;, NAA liều lượng khoảng 20 ppm/lít (20mg/lít) + Ca-Bo + P, và thuốc trị bò trĩ + nhện. Phun 2 lần liên tiếp cách nhau 7 ngày.

8. Bước 8: Trái non đậu và lớn bằng ngón chân cái thì tiến hành bón lại 10kg phân hữu cơ (phân chuồng ủ hoai)/gốc hoặc 2 đến 3kg phân hữu cơ chế biến/gốc đồng thời bón 1,5kg Đôlômit/gốc. Tiến hành phun phân bón lá nuôi trái non (NPSK và vi lượng).

9. Bước 9: Trái lớn bằng nắm tay tiến hành bón 0,5 kg NPK 20-20-15/cây. Và định kỳ phun bổ sung phân bón lá NPK+ vi lượng + Ca-Bo. Trong giai đoạn này cần theo dõi kỹ dịch hại đặc biệt là nấm ghẻ và nhện đỏ, nếu thấy có dấu hiệu của hai loại dịch hại này lập tức cho phun thuốc ngay.

10. Bước 10: Đến giai đoạn trái lớn bằng cái bác chuyển quan bón phân NPK có hàm lượng kali cao, đạm và lân thấp. Đặc biệt lân giảm mạnh để hạn chế phì trái và dầy vỏ (những loại phân ưu tiên như 15-5-25 hay 17-5-21 hoăn 17-6-19,…) đến khi trái còn 45 ngày nữa thu hoạch thì cần bổ sung thêm kali trắng (K₂SO₄).

Giai đoạn này cần bổ sung humic, fulvic và axit amin cho cây bằng hình thức tưới gốc hoặc phun qua lá cho trái tăng hàm lượng đường và độ dẽo của múi bưởi hạn chế khô múi bưởi, trái sẽ có vị ngọt đậm đà hơn (axit amin có thể bổ sung từ dịch trùn quế, dịch phân cá ủ, dịch đạm từ vỏ đầu tôm, dịch bánh dầu hoặc dịch đậu nành,…). Đặc biệt với cây có múi thì axit humic và fulvic rất quan trọng.    

Lâm Văn Hà, Trung tâm Nghiên cứu Đất, Phân bón và Môi trường phía Nam – Viện Thổ nhưỡng Nông hóa

Tóm tắt – Nghiên cứu xây dựng quy trình sản xuất giá thể than sinh học và ứng dụng bón cho cây cải bẹ xanh trên đất đỏ bazan ở huyện Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng, qua đó đánh giá tác động của giá thể than sinh học đến cải thiện độ phì nhiêu đất và năng suất cây cải bẹ xanh. Thí nghiệm được xây dựng với năm nghiệm thức (NT1 là ĐC1: nền NPK không phân hữu cơ; NT2 là ĐC2: 70% NPK nền + 2 tấn phân hữu cơ sinh học; NT3: 70% NPK nền + 1 tấn giá thể; NT 4: 70% NPK nền + 2 tấn giá thể; 70% NT5: NPK nền + 3 tấn giá thể, nền NPK: 120 – 100 – 80), mỗi nghiệm thức được lặp lại ba lần. Sau ba vụ liên tiếp, bón giá thể than sinh học trên đất đỏ bazan canh tác cải bẹ xanh với diện tích 375 m² ở xã Phúc Thọ, huyện Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng từ tháng 03 đến tháng 12 năm 2018 cho thấy, nghiệm thức bón 2 tấn giá thể than

sinh học/ha/vụ đã có tác dụng cải thiện pH, CEC, OM, Nts, P₂O₅, K₂O, Ca²⁺, Mg²⁺ và Al³⁺ trong

đất cũng như tăng năng suất cải bẹ xanh so với các liều lượng còn lại.

Từ khóa: giá thể than sinh học, năng suất cải bẹ xanh và độ phì nhiêu đất.

Abstract – Research and build process of biochar substrate production and its applied for green mustard on basalt red soil in Lam Ha district, Lam Dong province. In order to assess the impact of biochar substrate on the soil fer-tility improvement and yield of green mustard. The experiment was built with 5 treatments (NT1 is control 1: 100% of NPK inorganic; NT2 is control 2: 70% of NPK control + 2 tons of organic fertilizer; NT3: 70% of NPK control + 1 ton of biochar substrate; NT 4: 70% of NPK control + 2 tons of biochar substrate; NT5: 70% of NPK control + 3 tons of biochar substrate; Control be 120 N - 100 P₂O₅ – 80 K₂O each treatment was repeated 3 times. After 3 consecutive crops (3/2018 to 12/2018) applying biochar substrate on Rhodic ferralsols cultivated green mustard with area 375 m² in Phuc Tho commune, Lam Ha district, Lam Dong province from March to De-cember 2018 showed that the treatment applied 2

tons of biochar substrate/ha/crop can improve pH, CEC, OM, Nts, P₂O₅, K₂O, Ca²⁺, Mg²⁺ and Al³⁺

in soil as well as yield of green mustard compared to the remaining fertilizing doses.

Keywords: biochar substrate, yield of green mustard and fertility.

Nguồn. HỘI THẢO KHOA HỌC “ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ SINH HỌC TRONG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP - THỦY SẢN BỀN VỮNG”

Lê Minh Châu, Trung tâm Nghiên cứu Đất, Phân bón và môi trường phía Nam

(Hình minh họa)

Kỹ thuật AHP do giáo sư Saaty nghiên cứu và phát triển vào những năm thập niên 1980. Phương pháp AHP dựa trên 4 nguyên tắc: Phân tích, so sánh, tổng hợp và đo lường sự không nhất quán. Phương pháp này đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước ứng dụng hiệu quả cho bài toán đa tiêu chí trong nhiều lĩnh vực thực tế và kết quả có tính thực tiễn cao.

1. Tình hình ứng dụng trên thế giới

Từ kết quả dự thảo đầu tiên của FAO về đánh giá đất đai (1972), được góp ý, chỉnh sửa và ngày càng hoàn thiện phương pháp đánh giá đất đai qua các năm 1976, 1983, 1984,1985, 1989, 1990, 1992, 2007, đã chuẩn hóa về thuật ngữ, phương pháp luận trong đánh đất và trở thành phương pháp thống nhất trên toàn thế giới. [6]

FAO (1976) đã đưa ra phương pháp đánh giá đất đai tự nhiên có xem xét thêm về yếu tố kinh tế [29]; FAO (1993b) đã đưa ra khung đánh giá đất đai cho quản lý sử dụng đất bền vững đã đánh giá đồng thời các lĩnh vực tự nhiên, kinh tế, xã hội và môi trường; FAO (2007) đã nhấn mạnh phương pháp đánh giá đất đai bền vững trong lĩnh vực quản lý tài nguyên đất đai [6].

Thông thường, quá trình đánh giá đất đai được sử dụng một trong hai phương pháp sau:

Phương pháp 2 bước: Phương pháp này được tiến triển theo các trình tự rõ rệt gồm có 2 bước: Bước 1 thực hiện đánh giá đất tự nhiên (đánh giá đất về mặt định tính hoặc bán định lượng) và bước thứ 2 là phân tích kinh tế - xã hội.

Phương pháp song song: Các bước tiến triển phát triển song song, kết hợp đánh giá đất tự nhiên đồng thời với việc phân tích tác động của môi trường.

Hiện nay, tùy thuộc vào mục đích và điều kiện cụ thể ở mỗi quốc gia mà có phương pháp đánh giá đất đai khác nhau. Có 3 phương thức đánh giá cơ bản:

(i) Đánh giá dựa vào sự mô tả và xét đoán trực tiếp (mang tính định tính);

(ii) Đánh giá theo cách cho điểm các chỉ tiêu từ 0 đến 100 điểm;

(iii) Đánh giá dựa trên cơ sở tính thích hợp của các loại sử dụng đất đối với điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội (mang tính định lượng).

Ở nhiều nước trên thế giới, việc ứng dụng kỹ thuật GIS kết hợp với công cụ hỗ trợ ra quyết định đa tiêu chuẩn ngày càng phổ biến và đem lại ích lợi để giải quyết bài toán phân tích không gian. Việc lựa chọn địa điểm tối ưu là một trong những bài toán quan trọng thường gặp trong lĩnh vực kinh tế, xã hội, môi trường. Đây là các bài toán yêu cầu phân tích không gian phức tạp, yêu cầu phải đánh giá rất nhiều các chỉ tiêu khác nhau.

- Tích hợp GIS và quá trình phân tích thứ bậc (AHP).

Trong nghiên cứu của Moore (1962) và Apple (1977), xuất phát từ quá trình lựa chọn vị trí thích hợp để giải quyết bài toán giải phóng mặt bằng của chính quyền, danh sách các vị trí sử dụng đất được xác định được liệt kê và xác định các mức độ phù hợp như S1, S2, S3, S4 [50]. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để chọn vị trí thích hợp trồng cây sao cho ít tốn chi phí, hiệu quả (năng suất cao), cộng đồng ủng hộ và chất lượng cuộc sống tốt hơn. Phương pháp xác định đa tiêu chí đã được tồn tại đến nay như: phương pháp ngẫu nhiên chỉ số tổng hợp (Aggregated Indices Randomization Method - AIRM), quá trình phân tích thứ bậc (Analytic hierarchy process -AHP), quá trình phân tích mạng (Analytic network process -ANP), phân tích phát triển dữ liệu (Data envelopment analysis -DEA), lập hàm mục tiêu, phân tích quan hệ độ xám (Grey relational analysis  - GRA), thuyết tiện ích đa thuộc tính (Multi-attribute utility theory- MAUT), thuyết giá trị đa thuộc tính (Multi-attribute value theory - MAVT), …[27].

Phương pháp AHP do giáo sư Saaty nghiên cứu từ những năm 80 và phát triển những năm 1990, 2008 và 2011, được sử dụng để xác định trọng số các yếu tố cho các bài toán lựa chọn vị trí thích hợp. AHP sẽ xây dựng cây phân cấp dựa trên các tiêu chí và các khả năng lựa chọn cần quyết định, từ đó thành lập ma trận so sánh các chỉ tiêu [32], [41], [42], [43].

Quá trình phân tích thứ bậc AHP là công cụ hiệu quả trong việc xác định giá trị trọng số các yếu tố để đưa ra quyết định tối ưu. Ứng dụng này đã phát triển rộng rãi trong những lĩnh vực có nghiên cứu phức tạp. Có rất nhiều ứng dụng kỹ thuật AHP kết hợp với kỹ thuật khác để xác định vị trí phù hợp rất hiệu quả. Cụ thể:

Ứng dụng mô hình kết hợp giữa AHP và GRA (lý thuyết phân tích quan hệ xám được các nhà khoa học phát triển ứng dụng xác định vị trí phù hợp cho cây trồng [49]. Lý thuyết Grey xuất hiện từ 1945 được nghiên cứu bởi Ashby và phát triển đến 1996. Cấp độ màu thể hiện sự biến động thông tin từ dữ liệu thiếu thông tin (màu đen), đầy đủ thông tin (màu trắng) hoặc thông tin không đầy đủ, không xác định (màu xám). Mô hình được các nhà nghiên cứu đánh giá cao và được xem là phương pháp đơn giản để giải quyết vấn đề định tính nhưng hiệu quả [49]. Tuy nhiên, phương pháp không phù hợp đối với mục tiêu đặt ra của đề tài nên không ứng dụng.

Phổ biến nhất, ứng dụng kỹ thuật AHP với GIS được áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, hỗ trợ kỹ thuật ra quyết định tốt hơn và có cơ sở khoa học hơn.

Trong lĩnh vực môi trường, phương pháp trên được ứng dụng để giải quyết những vấn đề thực tế, đạt hiệu quả cao. Cụ thể:

+ Khi đánh giá tính bền vững để cải thiện môi trường sống trên Trái Đất, nhóm tác giả đưa vào xếp hạng 19 lớp dữ liệu môi trường dựa trên trọng số thứ tự ưu tiên như mật độ phát thải khí khu công nghiệp, mật độ nước thải công nghiệp, mật độ khu vực ô nhiễm, khoảng cách đến sân bay, khu vực có nguy cơ tuyệt chủng, khu công nghiệp, đường sắt, đường bộ, tiện ích giao thông, cấp thoát nước, thủy văn, v.v…Với số lượng khảo sát thông tin của 10 người để xếp thứ tự ưu tiên, kết quả đã được phân nhóm và lập một bản đồ tổng hợp để xác định vị trí lý tưởng nhất nhằm phát triển hạ tầng dựa trên các giá trị trọng số [46].

+ Ở Iran, khi nghiên cứu chọn vị trí bãi chôn lắp rác thải ở thành phố Susa, lựa chọn nơi chôn lấp rác thải nguy hại tại tỉnh Qom của Amir Foroughian và cộng sự, yếu tố kinh tế và xã hội được các nhóm tác giả quan tâm. Các tiêu chí quan trọng được đề cập đến tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành như tiêu chí sinh thái, sinh học, kinh tế - xã hội, vật lý, vùng dân cư, hoạt động giao thông, nguồn nước, đứt gãy, độ dốc, vùng bảo vệ. Đối với việc chôn lắp rác thải thông thường, yếu tố kinh tế xã hội được đánh giá cao với trọng số là 0,567 [22]. Trong khi đó, đối với rác thải nguy hại, yếu tố địa chất là yếu tố quyết định với giá trị trọng số là 0,264.

+ Kiểm soát dịch sốt xuất huyết tại Nam Mỹ  của nhóm tác giả Temitope O.Alimil, John C Beier (2016) cũng là bài toán đa mục tiêu để lập bản đồ đánh giá rủi ro dựa trên ý kiến chuyên gia. Các yếu tố đưa vào phân tích như khoảng cách đến khu vực bị phá rừng, mật độ dân số, khoảng cách từ những con đường, vùng thành thị, vùng đất ngập nước, cao độ, lượng mưa, nhiệt độ, Chỉ số độ ẩm địa hình TWI (Topographic Wetness Index). Trong đó, những yếu tố của môi trường được đánh giá trọng số cao nhất (0,7) và tổng trọng số những yếu tố còn lại là 0,3. Tuy nhiên, yếu tố mờ và đánh giá giá trị trọng số còn hạn chế, mang tính chủ quan và thiên vị trong dữ liệu không gian và chọn mẫu  [46].

+ Áp dụng trong đánh giá rủi ro nhiễm bẩn nước ngầm, sự đánh giá sự lấn chiếm vùng sinh thái của động vật và thực vật. Theo nhóm tác giả QiuwenZhang (2013), Andresjs Radionovs, Oļegs Užga-Rebrovs (2017) đánh giá rằng AHP được xem là một trong những phương pháp phổ biến nhất để giải quyết bài toán quyết định đa tiêu chí với nhiều yếu tố phức tạp đựa xem xét.

Trong lĩnh vực thích nghi, phương pháp đánh giá kết hợp giữa GIS và AHP được ứng dụng phổ biến. Cụ thể:

+ Giải quyết bài toán mô hình phát triển bền vững trong lĩnh vực đánh giá đất đã xuất hiện trong nhiều năm nay. Đối với các ngành truyền thống, việc lập kế hoạch và đánh giá sự việc theo hướng mới để phù hợp các yêu cầu ngày càng cao trong công tác quản lý.  Mô hình dữ liệu chỉ có yếu tố đất, nước, giao thông; dữ liệu phức tạp hơn và đòi hỏi nhiều hơn các thông số khác.  Ở New Zealand, sự khai thác công cụ quản lý và cập nhật dữ liệu bằng kỹ thuật GIS không ngừng phát triển, phổ biến đến địa phương. Vì vậy, việc lồng ghép các mô hình khác vào kỹ thuật GIS đã được thực hiện để tăng cường lập kế hoạch và tích hợp các thông số kinh tế, xã hội và môi trường vào dữ liệu hiện có, giúp xây dựng những kịch bản sử dụng đất có sự nhất quán và minh bạch [28].

+ Ở Ấn Độ, Trung tâm ứng dụng không gian của Tổ chức Nghiên cứu Không gian Ấn Độ (ISRO) đã xác định khi đánh giá thích nghi cho một loại cây trồng nào đó phải phân tích điều kiện khí hậu, đất, nước và sử dụng đất hiện tại là rất cần thiết. Phân tích tính chất phù hợp thực hiện dựa Tổ chức Nông Lương quốc tế (FAO) để xác định mức độ thích nghi của cây nho với 4 mức độ: NS, S1, S2, S3. Các yếu tố dinh dưỡng trong đất được quan tâm chủ yếu là độ chua pH, độ dẫn điện (EC), cacbon hữu cơ (OC), CaO. Ứng dụng kỹ thuật GIS và AHP để đánh giá thích nghi đất phát triển đô thị tại khu vực Maharashtra dựa trên sự tổ hợp các nhóm yếu tố đặc điểm kinh tế - xã hội, đặc điểm môi trường, đặc điểm địa vật lý, đặc điểm thuận lợi và tiện ích (Mehdi Rezaeimahmoudi et al.,2014) [34]. Ngoài ra, ứng dụng vào việc xác định vị trí để nuôi ong, các tiêu chí về phân vùng thích hợp như lượng mưa, cao độ địa hình, nguồn nước, đường giao thông, nguồn phấn hoa, mật hoa v.v… được thực hiện liên quan đến nhu cầu sinh học của con ong [37].

+ Ở Iran, lượng dầu ăn trong nước tiêu thụ chủ yếu là nhập khẩu (hơn 90%). Do đó, việc chọn vị trí thích hợp để thử nghiệm giống cải Canola ở tỉnh Ardabil. Tất cả các yếu tố về điều kiện canh tác, khí hậu, mùa vụ, tập quán canh tác đều ảnh hưởng đến năng suất của cải Canola. Với sự hỗ trợ công nghệ GIS kết hợp với yếu tố sinh thái bằng kỹ thuật quyết định đa tiêu chí trên phần mềm ArcGIS.Vị trí thích nghi để trồng giống cải này Canola ở tỉnh Ardabil do điều kiện khí hậu quyết định nhất có giá trị trọng số là 0,496, kế đến yếu tố đất là 0,259, độ dốc là 0,132; hình thái đất là 0,061 và tính ứng dụng là 0,03 [24].

+ Ở Malaysia, khi đánh giá thích nghi đất đai phù hợp với cây trồng, dữ liệu thông số kinh tế - xã hội kết hợp với biến sinh thái được nhóm tác giả quan tâm. Các nhà quy hoạch cho rằng các yếu tố sinh lý, sinh thái, kinh tế và xã hội sẽ giải quyết khách quan và hài hòa hơn. Các biến kinh tế xã hội thường được sử dụng (thu nhập nông thôn, lao động nông nghiệp, đô thị hóa, khả năng tiếp cập) thể hiện mối quan hệ phụ thuộc. Kết quả nghiên cứu cho thấy các huyện Kuala Langat và Sabak Bernam của Selangor là những khu vực thích hợp để trồng lúa, cọ dầu và dừa trong khi Klang và Petaling phù hợp hơn cho trồng cao su [21].

Ngoài ra, kỹ thuật phân tích AHP được mở rộng trong môi trường mờ (FAHP) và được xem là một phương pháp phân tích tiên tiến so với AHP truyền thống. Mặc dù sự tiện lợi của AHP trong việc xử lý các tiêu chí định lượng và định tính để giải quyết các vấn đề đa tiêu chuẩn dựa trên các phán đoán của các nhà ra quyết định. Tính mờ và không rõ ràng hiện có trong các vấn đề ra quyết định có thể góp phần làm cho những phán đoán không chính xác của người ra quyết định trong các phương pháp nghiên cứu AHP thông thường (Bouyssou et al.,2000). Nhiều công trình của các nhà nghiên cứu như Boender (1989), Buckley(1985/a, 1985/ b), Chang (1996); Laarhoven và Pedrycz (1983), Lootsma (1997), Ribeiro (1996) đã công bố phương pháp FAHP dựa trên việc mở rộng của lý thuyết Saaty, đã cung cấp thêm bằng chứng cho thấy FAHP mô tả tương đối đầy đủ các loại quá trình ra quyết định so với các phương pháp AHP truyền thống [25].

Như vậy, với sự phát triển của công nghệ trong kỹ thuật lựa chọn vị trí thích hợp bằng ứng dụng kỹ thuật GIS và quá trình phân cấp thứ bậc AHP. Phương pháp này ứng dụng rất phổ biến và hiệu quả, giúp hỗ trợ ra quyết định một cách nhanh chóng dựa trên ý kiến của nhiều chuyên gia. Tùy trường hợp ứng dụng cụ thể, mức độ quan trọng của từng yếu tố thể hiện qua gia trị trọng số có khi là thế mạnh và có khi là thứ yếu. Các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường được nhiều nhà nghiên cứu đề cập trong mô hình các bài toán nêu trên. Do những vấn đề phức tạp, kinh nghiệm và đánh giá của chuyên gia được thể hiện qua ngôn ngữ đều thể hiện tính mờ trong nó. Phương pháp ứng dụng AHP cổ điển là mô hình thể hiện rõ quá trình ra quyết định đa tiêu chí và sử dụng quyết định gần như rõ ràng (không mờ).

2. Tình hình nghiên cứu trong nước

Quá trình ra quyết định để lựa chọn một phương án cải tạo hoặc xây dựng tuyến mới đòi hỏi phải có một cách nhìn tổng quan. Phương pháp được áp dụng đóng vai trò quan trọng và phải thoả mãn được tính thích nghi và điều khiển được quá trình ra quyết định trong điều kiện không xác định hoặc có độ rủi ro. Phân tích dữ liệu không gian bằng cách kết hợp nhiều nguồn dữ liệu được khai thác từ hệ thống thông tin địa lý là mục tiêu cao nhất để diễn tả, phân tích ảnh hưởng lẫn nhau, đưa ra các mô hình dự báo và hỗ trợ ra quyết định. Đã có nhiều vấn đề phức tạp được giải quyết bằng kỹ thuật kết hợp hỗ trợ ra quyết định và GIS cho các đối tượng địa lý trong nhiều lĩnh vực như du lịch, môi trường, địa chất, khoáng sản, năng lượng và nông nghiệp.

Ứng dụng GIS và AHP trong đánh giá trượt lở đất tại những khu vực độ dốc lớn và địa hình chia cắt mạnh như ở Quảng Trị của nhóm tác giả Nguyễn Thám, Nguyễn Đăng Độ và Uông Đình Khanh (2012) đã xếp mức độ quan trọng từ cao đến thấp gồm độ dốc (0,328), lượng mưa trung bình năm (0,256), mật độ đứt gãy (0,185), địa chất (thạch học) (0,109), phân cắt sâu (0,042), phân cắt ngang (0,036) và hiện trạng sử dụng đất (0,036).  Ở huyện Xín Mần (Hà Giang) gồm các yếu tố: độ dốc (0,418), loại đất (0,229), mật độ phân cắt sâu (0,113), thạch học (0,113), mật độ phân cắt ngang (0,051), hiện trạng sử dụng đất (0,051) và hướng dốc địa hình (0,026) (Đỗ Minh Ngọc, Đặng Thị Thùy, Đỗ Minh Đức, 2016) [16]. Theo Trương Xuân Quang và ctv (2006), những thành phần cơ bản tác động đến hiện tượng trượt lở như lượng mưa, địa hình (góc dốc, độ phân cắt), đá gốc, phân bố lớp phủ bở rời và hiện trạng sử dụng, thảm thực vật, hoạt động kiến tạo, hệ thống sông suối trong vùng.

Nghiên cứu đánh giá tìm vị trí tiềm năng phát triển du lịch Tây Nguyên xem xét 13 chỉ tiêu cơ bản đặc trưng để lựa chọn được 30 chuyên gia có kinh nghiệm lâu năm về du lịch, hiểu biết rõ đặc điểm KT-XH vùng Tây Nguyên đánh giá xếp hạng.  Giá trị trọng số tương ứng thể hiện tiềm năng nội lực và ngoại lực như: giá trị thẩm mỹ, nghệ thuật; giá trị giải trí; giá trị văn hóa lịch sử; giá trị khoa học; đa dạng sinh học; quy mô của điểm du lịch; mùa vụ du lịch (thời gian du lịch thích hợp); khả năng liên kết với các danh thắng khác (Mật độ các điểm du lịch/đơn vị diện tích); khả năng tiếp cận (Thời gian di chuyển đến cơ sở lưu trú, ăn uống, chợ, sân bay, bến xe,…gần nhất); khoảng cách từ điểm du lịch đến trung tâm thành phố mà nó trực thuộc; chất lượng cơ sở lưu trú; chất lượng cơ sở ăn uống; chất lượng lao động du lịch. Kết quả đánh giá cho thấy tiềm năng nội lực khu vực Tây Nguyên được đánh giá cao hơn tiềm năng ngoại lực, thấy được những yếu tố còn yếu để tiếp tục đầu tư nâng cao như hệ thống kết cấu hạ tầng, chất lượng lao động và dịch vụ [14].

Đánh giá môi trường là một trong những vấn đề đặt ra cấp bách cần ra quyết định một cách nhanh chóng và tính thực tiễn cao. Để đánh giá nguy cơ hoang hóa đất, nhóm tác giả Trương Đình Trọng, Nguyễn Quang Việt (2015) đã lựa chọn 8 chỉ tiêu quan trọng: lượng mưa trung bình năm, nhiệt độ trung bình năm, lượng bốc hơi trung bình năm, số giờ nắng trung bình năm, số tháng mùa khô, loại đất, thảm phủ thực vật và mật độ sông suối. Kết quả phân tích bản đồ nguy cơ hoang hóa đất cho thấy: diện tích có nguy cơ bị hoang hóa cao và rất cao chiếm trên 16% tổng diện tích tự nhiên toàn vùng, vùng có nguy cơ trung bình chiếm gần 42%, còn lại là nguy cơ hoang hóa thấp. Tuy nhiên, việc thoái hóa đất cũng do ảnh hưởng của con người, do điều kiện kinh tế xã hội và môi trường tác động nhưng không được tác giả đề cập đến. Theo nghiên cứu của Cấn Thu Văn, Nguyễn Thanh Sơn (2015), các chỉ số dễ bị tổn thương do lũ lụt cho một số địa phương thuộc hạ lưu lưu vực sông Vu Gia-Thu Bồn gồm: nguy cơ lũ lụt, độ phơi nhiễm, tính nhạy và khả năng chống chịu. Các hệ số này được xác định bằng tham khảo ý kiến chuyên gia, nhà quản lý và cả người dân. Điểm tiến bộ của phương pháp được nhóm tác giả áp dụng là so sánh hai phương pháp tính giá trị trọng số theo 2 phương pháp (AHP và Iyengar-Sudarshan); yếu tố đưa vào đánh giá có xem xét đến yếu tố xã hội (dân sinh, kết cấu hạ tầng – y tế) và môi trường (hiện trạng rừng, chất lượng môi trường, dịch bệnh, nước sinh hoạt) [20].

Trong nuôi thủy sản, kết quả đánh giá thích nghi đất đai cho nuôi tôm nước lợ tại huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận được nhóm tác giả Trương Hoàng Văn Khoa (2011) đã đề xuất thông qua 2 nhóm thích nghi. Kết quả đánh giá thích nghi chỉ dừng lại ở mức phân hạng thích chung các loại hình sử dụng đất tự nhiên, chưa đi sâu vào các tiêu chuẩn về điều kiện kinh tế - xã hội, hạ tầng và môi trường để có cơ sở chặt chẽ hơn trong việc hỗ trợ ra quyết định quy hoạch vùng nuôi thủy sản [15].

Đối với cây trồng, việc đánh giá thích nghi ngày càng cụ thể hơn cho từng loại cây trồng thay vì đề xuất đánh giá chung cho vùng đất với nhiều loại cây trồng. Trong đó phương pháp đánh giá đất theo FAO được ứng dụng phổ biến (từ 1976 đến 2007), nhấn mạnh vai trò đánh giá đất đai một cách bền vững.  Khi lựa chọn đối tượng cây xanh trồng trên đường phố, 4/15 tiêu chí đánh giá cao được đề cập đến như khả năng cây sống lâu năm, cây có thớ gỗ dai, khả năng chịu gió bão và cải thiện môi trường; các tiêu chí còn lại liên quan đến đặc tính sinh học, môi trường có mức quan trọng thấp hơn (Phạm Hoàng Phi, 2017). Tại tỉnh Quảng trị, ứng dụng công nghệ GIS để đánh giá phân hạng khả năng thích nghi đất theo FAO cho cây cao su tại các xã vùng đồi huyện Hải Lăng của Huỳnh Văn Chương và cộng tác viên (2012). Kết quả đánh giá bước đầu có điều chỉnh phù hợp với điều kiện Việt Nam bao gồm điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội mang lại tính khả thi cao và đã đạt được những thành công nhất định cho vùng nghiên cứu [1]. Đối với nhóm cây công nghiệp lâu năm ở Kon Tum, nhóm tác giả Trần Thị Mỹ Duyên, Nguyễn Duy Liêm (2016) đã phân vùng thích nghi bằng phương pháp đánh giá đất đai của FAO, yêu cầu sinh thái của từng loại cây và điều kiện tự nhiên như: loại đất, tầng dày, độ cao, độ dốc, thành phần cơ giới, khả năng tưới, lượng mưa, độ ẩm, nhiệt độ, số tháng khô hạn, số giờ nắng và chưa đề cập đến các yếu tố liên quan đến điều kiện xã hội, môi trường. Tác giả nhận thấy việc tích hợp giữa FAO và GIS sẽ giúp xác định nhanh chóng và chính xác vùng. Đồng thời nhận định được yếu tố thổ nhưỡng là yếu tố hạn chế và có ảnh hưởng lớn nhất đến sự thích nghi đất đai cho nhóm cây trồng nhưng không dùng công cụ AHP hoặc FAHP để hỗ trợ ra quyết định. Nghiên cứu của Viện Thổ nhưỡng Nông hóa, đáng kể nhất là đánh giá khả năng thích hợp đất đai cho một số cây trồng chính huyện Ngeun, tỉnh Sayaboury, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, nhóm tác giả chỉ sử dụng phương pháp đánh giá đất đai theo FAO (1976) để phân thành hai bộ: bộ thích hợp và bộ không thích hợp bằng kỹ thuật GIS trong phân tích hỗ trợ ra quyết định. Một ứng dụng khác trong đánh giá đất cho quản lý sử dụng đất bền vững liên quan đến nhiều lĩnh vực (tự nhiên, kinh tế, xã hội và môi trường) bằng xây dựng mô hình tích hợp GIS, AHP và VIKOR của Lê Cảnh Định [3], [4] . Tác giả đã xem xét hài hòa mối quan hệ giữa các yếu tố sao cho đạt được tối đa “nhóm tiện ích cho đa số” và tối thiểu sự “hối tiếc riêng lẻ”. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này kỹ thuật VIKOR thực hiện trong môi trường ra quyết định riêng rẽ, kết quả còn mang tính chủ quan của các chuyên gia.

Ngoài ra, phương pháp phát triển từ AHP cổ điển đã đưa ra khái niệm “mờ” hay “không rõ ràng”. Lý thuyết tập mờ là giải pháp thích hợp nhất cho các điều kiện mô hình hóa dữ liệu “không rõ ràng” và đưa ra cơ sở lý thuyết để hỗ trợ lập luận dựa trên các yếu tố này. Ứng dụng lý thuyết mờ trong hệ thống GIS để mở rộng và tăng cường chức năng, làm cho hệ thống GIS trở nên mềm dẻo hơn, ứng dụng thuận lợi để giải quyết bài toán không gian mà dữ liệu mang tính “không rõ ràng” hoặc “mờ” [7]. Mô hình “Tích hợp GIS và kỹ thuật tối ưu hóa đa mục tiêu mờ để hỗ trợ quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp” của Lê Cảnh Định (2011) [6], đã phân tích rõ hơn sự phù hợp, giúp giảm tính chủ quan, sai số xử lý thông tin trong môi trường mờ. Đoàn Khánh Hoàng và Nguyễn Thế Lộc đã đánh giá mô hình FAHP và ứng dụng trong GIS để giải bài toán lựa chọn tối ưu là công cụ rất có hiệu quả trong lĩnh vực kinh tế - xã hội – môi trường (2014) [12].

Nguồn tài liệu tham khảo tổng hợp

Tài liệu trong nước

[1]	Lê Thái Bạt, Vũ Năng Dũng, Bùi Thị Ngọc Dung, Đỗ Đình Đài, Phạm Quang Khánh, Đỗ Đình Sâm, Luyện Hữu Cử, Phan Văn Tự. Sổ tay điều tra, phân loại, lập bản đồ đất và đánh giá đất đai. Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội, 2015.
[2]	Huỳnh Văn Chương, Vũ Trung Kiên, Lê Thị Thanh Nga. “Ứng dụng GIS trong đánh giá đất đai phục vụ quy hoạch phát triển cây cao su tiểu điền tại huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị,” Tạp chí khoa học Đại học Huế, Tập 75A, Số 6, 2012, p.7-17.
[3]	Lê Cảnh Định. “Tích hợp ALES và GIS trong đánh giá tiềm năng đất đai, đề xuất sử dụng đất nông nghiệp hợp lý - huyện Bảo Lâm, tỉnh Lâm Đồng,” Tạp chí Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, số 3, 2009, trang 57-62.
[4]	Lê Cảnh Định. “Mô hình tích hợp GIS và AHP-VIKOR trong đánh giá thích nghi đất đai phục vụ quản lý sử dụng đất bền vững,” Tạp chí phát triển KH&CN, Tập 19, Số K4, 2016.
[5]	Lê Cảnh Định. “Tích hợp phần mềm ALES và GIS trong đánh giá thích nghi đất đai”, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Bách khoa Tp.Hồ Chí Minh, 2004.
[6]	Lê Cảnh Định, “Tích hợp GIS và kỹ thuật tối ưu hóa đa mục tiêu mờ để hỗ trợ quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp”, Luận án Tiến sĩ, Trường Đại học Bách khoa Tp. Hồ Chí Minh, 2011.
[7]	Trần Văn Đoài, Trần Đình Khang. “Ứng dụng logic mờ trong chồng xếp và phân tích bản đồ”, in trong Kỷ yếu Hội nghị khoa học lần 20, ĐHBKHN, Hà Nội 2006, p.97-103
[8]	Trần Trọng Đức. Gis căn bản. NXB Đại học quốc gia Tp. Hồ Chí Minh, 2010.
[9]	Trần Trọng Đức. Thực hành GIS. NXB Đại học quốc gia Tp. Hồ Chí Minh, 2011.
[10]	Phạm Văn Hải, Nguyễn Thị Mỹ Lộc. “Mô hình TOPSIS-AHP sử dụng bộ tiêu chí ICT Newhouse đánh giá bài giảng với trợ giúp ra quyết định thông minh,” Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Nghiên cứu Giáo dục, Tập 31, Số 1, 2015, trang 13-27.
[11]	Huỳnh Thanh Hiền. Bài giảng Đánh giá đất đai, Trường Đại học Nông lâm Tp.HCM, 2015
[12]	Đoàn Khánh Hoàng, Nguyễn Thế Lộc. “Mô hình phân tích thứ bậc mờ và ứng dụng trong hệ thông tin địa lý,” in trong kỷ yếu Hội nghị Khoa học Trường Đại học Mỏ - Địa chất, 2014.
[13]	Nguyễn Thị Huệ, Nguyễn Bích Thu, Lê Minh Châu và nnk. Xác lập quyền chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm chôm chôm Long Khánh tỉnh Đồng Nai, Báo cáo kết quả đề tài của Trung tâm Ứng dụng Tiến bộ Khoa học và Công nghệ - Sở Khoa học và Công nghệ Đồng Nai, 2014.
[14]	Hoàng Thị Thu Hương, Trương Quang Hải. “Ứng dụng phương pháp phân tích thứ bậc (AHP) và hệ thống thông tin địa lý (GIS) đánh giá tổng hợp tài nguyên du lịch Tây Nguyên,” Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 32, Số 4,2006, trang 1-11.
[15]	Trương Hoàng Văn Khoa và nnk. “Ứng dụng GIS và AHP xây dựng bản đồ thích nghi nuôi tôm nước lợ tại huyện Tuy Phong – tỉnh Bình Thuận,” in trong kỷ yếu Hội thảo ứng dụng GIS toàn quốc, 2011, trang 292-301.
[16]	Đỗ Minh Ngọc, Đặng Thị Thùy, Đỗ Minh Đức. “Ứng dụng GIS và phương pháp phân tích thứ bậc (AHP) thành lập bản đồ nguy cơ trượt lở huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang, Việt Nam,” Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 32, Số 2S, 2016, p. 206-216.
[17]	Phạm Hoàng Phi. “Ứng dụng phương pháp AHP vào đánh giá lựa chọn loài cây trồng đường phố Hà Nội,” Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm Nghiệp, số 1-2017, trang 35-42.
[18]	Vũ Cao Thái, Phạm Quang Khánh, Nguyễn Văn Khiêm. Điều tra, đánh giá tài nguyên đất đai theo phương pháp FAO/UNESCO và quy hoạch sử dụng đất. NXB nông nghiệp, 1997.
[19]	Thông tư 60/2015/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và môi trường ngày 15 tháng 12 năm 2015 quy định về kỹ thuật điều tra, đánh giá đất đai.
[20]	Cấn Thu Văn, Nguyễn Thanh Sơn. “Xây dựng phương pháp tính trọng số để xác định chỉ số dễ bị tổn thương lũ lụt lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn,” Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, Tập 31, Số 1S, 2015, p.93-102.

Tài liệu nước ngoài

[21]	A. O. Olaniyi, A. J. Ajboye, A. M. Abdullah, M. F. Ramli and A. M. Sood. “Agricultural land use suitability assessment in Malaysia,”. Bulgarian Journal of Agricultural Science, 21 (No 3), 2015, pp.560-572.
[22]	Amir Foroughian, Hossein Eslami. “Application of AHP and GIS for landfill site selection (A case study: city of Susa),” Journal of Scientific Research and Development, No.2, 2015, pp.129-134.
[23]	Asia-Pacific Economic Cooperation. “Proceedings of the capacity building. seminar on Good agricultural practices for APEC developing economies”, ISBN-10 981-05-7352-9, 12/2006.
[24]	Bashir Beigbabayi and Mohammad Azadi Mobaraki. “Using AHP Modeling and GIS to Evaluate the Suitability of Site with Climatic Potential for Cultivation of Autumn Canola in Ardabil Province,” Scholars Research Library Annals of Biological Research, 2012, 3 (5): 2307-2317 (http://scholarsresearchlibrary.com/archive.html.
[25]	Chang, D.Y. Applications of the extent analysis method on fuzzy AHP. European Journal of Operational Research 95, 1996, pp.649–655.
[26]	De Kruijf, H.A. & Van Vuuren, D.P. “Following sustainable development in relation to the north-south dialogue: ecosystem health and sustainability indicators,” Ecotoxicology and Environmental Safety, No.40, 1998, pp.4-14
[27]	Debendra Kumar Mahalik. “Selection of a Plant Site: A Multi Criteria Decision Making Using AHP and GRA,” Journal of Supply Chain Management Systems, vol. 1,  no. 4, October 2012, pp.24-29.
[28]	Dipl.-Geogr. Stefan Fina. “Advanced land use modelling and land suitability ranking using GIS,” [Online]. Institute of Regional Development Planning, 2008. Available: https://www.ireus.uni-stuttgart.de/forschung/publikationen/NfM_Fina_full_paper.pdf
[29]	FAO. A framework for land evaluation. ISSN: 0253-2050, Rome, 1976
[30]	Generino P. Siddayao, Sony E. Valdez, and Proceso L. Fernandez. “Analytic Hierarchy Process (AHP) in Spatial Modeling for Floodplain Risk Assessment,” International Journal of Machine Learning and Computing, vol. 4, no. 5, pp. 450-457, October 2014.
[31]	Harris, J.M. “Basic principles of sustainable development,” Vol. 1. Ed.: Kamaljit S. Bawa ,Reinmar Seidler. Eolss Publishers Co. Ltd., Oxford, United Kingdom, 2000.
[32]	Ishizaka, A., Labib A. « Review of the main developments in the analytic hierarchy process, » Expert systems with applications , 38(11): 14336-14345, 2011.
[33]	Inernational Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN), 1980, World Conservation Strategy – Living resource conservation for sustainable development, ISBN 2-88032-104-2, 1980.
[34]	Mehdi Rezaeimahmoudi, Abdolreza Esmaeli, Alireza Gharegozlu. “Hassan Shabanian and Ladan Rokni, Application of geographical information system in disposal site selection for hazardous wastes,” [Online]. Rezaeimahmoudi et al. Journal of Environmental Health Science & Engineering, 2014, 12:141, Available: http://www.ijehse.com/content/12/1/141.
[35]	Michael Harper, Ben Anderson, Patrick James, AbuBakr Bahaj. “Identifying suitable locations for onshore wind turbines using a GIS-MCDA approach,” Paper presented in" Proceedings of SET2017-The 17th International Confference on Sustainable Energy Technologies, July 17 - July 20 2017, Bologna, Italy", pp.1-11.
[36]	Mustapha Aliyu, Ahmad Nazri Bn Muhammad Ludin. “A Review of Spatial Multi Criteria Analysis (SMCA) Methods for Sustainable Land Use Planning (SLUP),” Journal of Multidisciplinary Engineering Science and Technology (JMEST) ISSN: 3159-0040 Vol. 2 Issue 9, September – 2015.
[37]	Nisfariza Mohd Noor Maris, Shattri Mansor and Helmi Zulhaidi M. Shafri. “Apicultural Site Zonation Using GIS and Multi-Criteria Decision Analysis,” Pertanika J. Trop. Agric. Sci. 31(2), 2008, p.147 - 162.
[38]	Panya MANKEB,Tippawan LIMUNGGURA, Anuson   IN-GO and Praporn CHULILUNG. “Adoption of Good Agricultural Practices by Durian Farmers in Koh Samui District, Surat Thani Province, Thailand,” Conference: Society for Social Management Systems (SSMS) 2013 held in Sydney, Australia on 2nd-4th, December 2013
[39]	Paolo Zoccali, Antonino Malacrinò, Orlando Campolo, Francesca Laudani, Giuseppe M. Algeri, Giulia Giunti, Cinzia P. Strano, Giovanni Benelli, Vincenzo Palmeri. “A novel GIS-based approach to assess beekeeping suitability of Mediterranean lands”. Saudi Journal of Biological Sciences, 2017.
[40]	Patil V.D., R.N.Sankhua, R.K.Jain. “Analytical Hierarchy Process Framework for Residential Landuse Suitability using Multi-Criteria Decision Analysis.”, Vol. 2, Issue 6, November- December, 2012, pp. 1306-1311.
[41]	Saaty, L.T. The Analytic Hierarchy Process, New York, McGraw-Hill International, 1980
[42]	Saaty, T. L. “How to Make a Decision: The Analytic Hierarchy Process,” European Journal of Operational Research, 48(1), 1990, pp. 9–26.
[43]	Saaty, T. L. “Decision Making with the Analytic Hierarchy Process,” International Journal of Services Sciences, 1(1), 2008, pp. 83–98.
[44]	Sajjad Allahi, Mohammadsadegh Mobin, Amin Vafadarnikjoo. “An Integrated AHP-GIS-MCLP Method to Locate Bank Branches,” in Proceedings of the 2015 Industrial and Systems Engineering Research Conference S. Cetinkaya and J. K. Ryan, eds, June 2, 2015.
[45]	Temitope O. Alimi, et al. A multi-criteria decision analysis approach to assessing malaria risk in northern South America, BMC Public Health, 2016.
[46]	Thomas P. Wallace. “A Practical Geographic Information Systems (GIS) Tool for Environmental Sustainability Analysis for Infrastructure Planning in Colleton, Jasper, Hampton, and Beaufort Counties of South Carolina,” Submitted in Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Master of Earth and Environmental Resources Management in the School of the Environment University of South Carolina, 1999
[47]	V.D.Patil, R.N.Sankhua, R.K.Jain. “Analytical Hierarchy Process Framework for Residential Landuse Suitability using Multi-Criteria Decision Analysis,” Vol. 2, Issue 6, November- December 2012, pp.1306-1311.
[48]	V.D.Patil,R.N.Sankhua,R.K.Jain. “Analytic Hierarchy Process for Evaluation Of Environmental Factors For Residential Land Use Suitability,” International Journal Of Computational Engineering Research (ijceronline.com) ,Vol. 2 Issue. 7, 2012, pp.182-189.
[49]	Wu, H. H. The Method and Application of Grey Decisions. Chien-Kuo Institute of Technology, ChangHwa, 1998.
[50]	Wu, J. A. & Wu, N. L. “Analysing MultiDimensional Attributes for the Single Plant Location Problem via an Adaptation of the Analytical Hierarchy Process,” International Journal of Operations & Production Management 4(3), 1984.
[51]	Yang, J. and Lee, H. “An AHP Decision Model for Facility Location Selection,” Facilities, 15(9), 1997, pp.241–254.